Zasady ogólne pisowni łącznej i rozdzielnej

Pisownia łączna i rozdzielna połączeń wyrazowych w języku polskim sprawia trudność nie tylko obcokrajowcom, ale również osobom, które posługują się tym językiem od urodzenia. Aby bezbłędnie zapisywać połączenia wyrazowe należy przyswoić kilka zasad, a także – wyjątków od nich.
Wśród zasad pisowni wielu połączeń i zwrotów, większość mówi o pisowni rozłącznej, są jednak wyjątki.

Co zapiszemy razem?
Należy zapamiętać, że łącznie zawsze zapisujemy zrosty oraz określone konstrukcje gramatyczne, takie jak: przymiotniki złożone, połączenia wyrazów z przedrostkami oraz z pewnymi końcówkami i cząstkami.

Zrosty
Zrosty to połączenia wyrazów, które, zestawione razem, tworzą jeden wyraz, posiadający pojedynczy, wyraźny akcent.
Przykłady: kilkaset, wiarygodny.

Wyróżniamy następujące kategorie zrostów:
z odmiennym pierwszym członem, np.: Białystok, w Białymstoku,
z nieodmiennym pierwszym członem, np.: karygodny, z karygodnym,
zrosty, w których pierwszy człon może być zarówno członem odmiennym, jak i nieodmiennym, np.: Wielkanoc, Wielkanocy, ale również Wielkiejnocy.

Przymiotniki złożone
Na przymiotnik złożony składają się co najmniej dwa człony, nierównorzędne znaczeniowo. Piszemy je zawsze łącznie.
Przykłady: jasnoniebieski, dwudziestoletni, zeszłoroczny.

Połączenia wyrazów z przedrostkami
Przedrostki zawsze należy zapisywać łącznie z wyrazem, do którego są one dodawane. Dotyczy to zarówno przedrostków pochodzenia polskiego, jak i zapożyczonych z innych języków.
Przykłady: arcynudny, superszybki.
Warto zapamiętać, że jeżeli po przedrostku następuje wyraz, który osobno zapisalibyśmy wielką literą, to należy postawić przed nim łącznik, np.: super-Europejczyk.

Końcówki -(e)m, -(e)ście, -(e)śmy
Końcówki te zawsze piszemy łącznie, bez względu na to, po jakiej części mowy je umieścimy.
Przykłady:
Przyjechalibyście kiedyś do nas.
W Łodziśmy byli wczoraj.

Cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście
Cząstki te w języku polskim zapisujemy łącznie lub rozdzielnie, w zależności od części mowy.
Rozdzielnie piszemy je:

• z bezokolicznikami, formami zakończonymi na -no i -to oraz po wyrazach pełniących funkcję czasownikową (takimi jak: wolno, można, trzeba), na przykład: Trzeba by się przyznać. Zapisać by się należało;
• po rzeczownikach, przysłówkach, liczebnikach, zaimkach oraz imiesłowach przymiotnikowych, na przykład: W zeszycie by się to nie zmieściło.

Łącznie cząstki te zapiszemy:

• z osobowymi formami czasowników, na przykład: pojechałby,
• z osobowymi formami czasowników, które zostały użyte w formie bezosobowej, na przykład: wydawałoby się, że nie zdąży,
• ze spójnikami, na przykład: tobyś, więcbym,
• z partykułami, na przykład: wszakbym, anibyś, aleby,
• w zwrotach porównawczych, na przykład: Biegasz, jakbyś był zawodowcem.

Inne cząstki wyrazów
Cząstki takie jak: -dziesiąt, -dziesty, -dzieści, -krotnie, -mość, -inąd, -ąd, -ędy, -kolwiek, -kroć, -krotny, -nasty, -naście, -se w połączeniu z innymi wyrazami zawsze piszemy łącznie.
Przykłady: jegomość, kiedykolwiek, dwukrotnie, tysiąckroć.

Co zapiszemy oddzielnie?

Zestawienia
Zestawieniem nazywamy połączenie dwóch lub większej ilości wyrazów, tworzących całość, które zawsze zapisuje się oddzielnie. Pojęciem tym nazywamy zwroty, gdzie jeden wyraz określa drugi.
Przykłady: lekarz ortopeda, pieskie życie, Baranek Boży.

Połączenia przysłówka z imiesłowem lub przymiotnikiem
Połączenia, w których jeden człon jest przysłówkiem, natomiast drugi imiesłowem lub przymiotnikiem, najczęściej zapisujemy oddzielnie, na przykład: świeżo malowane, wesoło skaczący.
Wyjątkiem od tej zasady są połączenia wyrazów, odnoszące się do cech lub właściwości danego przedmiotu – należy je zapisać łącznie.
Przykłady: jasnowidzący – jasnowidz, ale jasno widzący swoją przyszłość człowiek, zestaw głośnomówiący, ale głośno mówiąca koleżanka, wszystkowiedzący mędrzec, ale wszystko wiedzący o wypadku świadek zdarzenia.

Wyrażenia przyimkowe
Wyrażenia przyimkowe to połączenia przyimka z rzeczownikami, liczebnikami, przysłówkami lub zaimkami. Najczęściej w języku polskim piszemy je razem, na przykład: nad tobą, bez pomysłu, po piąte.
Wyjątkami od tej zasady są wyrażenia przyimkowe, które stały się zrostami, na przykład: zarówno, nadaremnie, ponadto.